تاریخ و تحول صنعت چای ایران در هفتاد سال گذشته (به مناسبت یکصدوبیست و پنجمین سال تولد کاشف السلطنه)/سیدعبدالله میرحسینی مقدم

10 , دی , 1396
Untitled

مقدمه:

چای ایرانی محصولی هویت دار است و در تاریخ معاصر ایران محمل اتفاق های مهمی بوده و از حمایت مصدق تا چالش های قبل و بعد از پیروزی انقلاب را در کارنامه عمرش تجربه کرده است .

نخستین منطقه ای که چای ایرانی در آن کشت شد زمینی در محله چای خانسر لاهیجان بود .

این اتفاق در سال 1280 هجری شمسی و به وسیله مرحوم  کاشف السلطنه ( پدر چای ایران ) به وقوع پیوست .

بعدها شخصی به نام بصیر التجار به دلیل مشغله های کاشف السلطنه در پایتخت  درسال های مشروطه ، باغ چای او را در لاهیجان نگهداری کرد و با توجه به اینکه لاهیجان محل مناسبی برای پرورش این محصول بود نهال آن را  در منطقه تکثیر داد.

به گفته برخی از افراد محلی این چای فرآوری شده چنان مطبوع و خوش طعم بود که در میان جوامع شهری و روستایی آن دوره برای خود برندی شده بود و برای ترویج مصرف ، نیازی به تبلیغ نداشت .

به همین دلیل به وسیله بصیر التجار و سرمایه گذاران دیگر این محصول دربرخی شهرهای شمالی از جمله تنکابن و فومنات تکثیر و باغ های زیادی احداث شد .

بعد از چند سال آن قدر این محصول مورد توجه دولت قرار گرفت که دولتمردان ترجیح دادند در همه محل ها برای کشت چای باغ های دولتی احداث کنند تا دولت از سود آن منتفع شود .

با افزایش تعداد باغ های چای و نیازبه فرآوری آن در حجم گسترده دولت کارخانه های متعددی را نیز برای این کار تأسیس کرد .

با رواج هر چه بیشتر چایکاری در لاهیجان حتی مردم عادی نیز در حیاط منزل خود نهال چای پرورش دادند با این توصیف اقتصاد منطقه تحت تاثیر چایکاری قرار گرفت .

سال های متوالی به همین منوال گذشت و مردم با امنیتی مالی و رفاهی که با تکیه به شغل چایکاری کسب کرده بودند وضعیت معیشتی مناسبی در منطقه همه گیر شد تا اینکه در شهریور سال 1320با شروع جنگ جهانی دوم هول و هراس در دل مردم به وجود آمد بطوری که انگیزه کشاورزان برای برداشت محصول به حداقل رسید و باغات چای رها شد.

تا سال 1330 که دکتر محمد مصدق بر روی کار آمد این وضعیت ادامه داشت و سرانجام با روی کارآمدن وی برخی از کشاورزان و چایکاران از وی در این باره کمک و حمایت خواستند .

 

اعتراض چایکاران به مصدق ازکسانی بود که با واردات گسترده چای بازار کشور را اشباع کرده بودند و همچنین از کسانی که با مصادره زمین های کشاورزان برای آنان محدودیت و رنج ایجاد کرده بودند. گفتنی است که مصدق  بعد از شنیدن گلایه های مردم از تاجران واردکننده چای وبرخی دیگر از عوامل دخیل در قدرت که سعی در نابودی این محصول داشتند دعوت کرد تا در مهمانی خانه او شرکت کنند . نخست وزیر وقت ایران با درایتی که داشت برای پذیرایی از مهمانان تدارک ویژه ای اندیشیده بود.

مصدق از محصول چای چایکاران شمالی کشور برای پذیرایی مهمانان استفاده کرد. عطر ، طعم و رنگ ویژه و مطلوب این چای موجب تعریف و تمجید مهمانان از پذرایی دکتر مصدق شد و همین بهانه کافی بود تا مصدق موضوع اساسی و محوری مهمانی اش را مطرح کند. حمایت از چایکاران ایرانی وکاهش واردات چای به کشور. از آن پس مصدق دستور داد که باید از چای ایرانی حمایت شود و به جای اینکه سرمایه را به دست خارجیان بسپارند. بیشتر حامی کشاورزان داخلی باشند و به تولید ملی خود بها دهند تا چای در داخل توسعه یابد.

بعدها سازمان چای فعلی به وجود آمد و برای حمایت از تولید کنندگان بخشنامه ای ابلاغ شد که براساس آن هر تاجری که در تجارت چای فعال بود به ازای خرید یک کیلوگرم چای ایرانی می توانست حواله واردات یک کیلو و200 گرم چای از وزارت خانه دریافت کند.

با این تدبیر تا مدت ها حتی یک کیلوگرم چای در کارخانه ها باقی نمی ماند وهمه چای کشاورزان به                    فروش می رفت .

دولت در این دوره برای حمایت از چایکاران مساعده پرداخت می کرد. این مساعده ها بهره بانکی نداشت . بازپرداخت این کمک های مالی نیز براساس روشی انجام شد که کشاورز را در مضیقه قرا ندهد هر 15 روز یک بار و درست در زمان چیدن و فروش محصول چای باغات دولت همزمان با خرید محصول بخشی از مساعده را از حساب چایکاران کم می کرد.

 

کنکاشی بر وضعیت مدیریتی چای قبل و بعد از انقلاب

 

تولید چای در کشور با عنایت به دیم بودن مساحت زیادی از باغات چای ، تابع شرایط اقلیمی است . بطور میانگین میزان تولید چای کشور درشرایط حاضر ، حدود 25- 20 هزار تن چای خشک میباشد . ایران با جمعیتی حدود یک درصد جمعیت جهان با مصرف سالیانه حدود 110 هزارتن چای خشک، 5 درصداز مصرف کل چای جهان را به خود اختصاص داده است . این در حالی است که ایران در گروه کشورهای مصرف کننده عمده چای سیاه در جهان قرار دارد و مصرف سرانه آن حدود چهار برابر بیشتر از میانگین جهانی است .

چای ایران از نوع هیبرید چینی آسامی بوده که در مناطق معتدله بعمل می آید و جزء چایهای با کیفیت از نظر عطر وطعم در دنیا است ولی از نظر رنگ دهی، 65-60 درصد رنگ چایهای مناطق گرمسیری را دارا می باشد . همچنین چای ایران بدلیل عدم استفاده از هر گونه سموم دفع آفات نباتی در کلیه مراحل تولید ، از خالص ترین و سالم ترین چای های دنیا میباشد.

 

 

 

وضعیت مدیریت وتولید چای

 

الف قبل از انقلاب

تا سال 1337 دولت با نام شرکت چای وزارت دارایی و شرکت چای سازمان برنامه نوعی مباشرت در کار چای داشت . درسال 1337 به منظور حمایت بیشر از چایکاران ، تولید کنندگان ومصرف کنندگان ، سازمان چای در وزارت گمرکات و انحصارات آن زمان تاسیس گردید . هر چند این سازمان در طول فعالیت 45 ساله خود بارها تغییر و تحول یافت ولی نظام تولید و بهره برداری چای کشور تحت نظارت مستقیم این سازمان قرارداشت . تا قبل از انقلاب دولت تعدادی از کارخانجات بخش دولتی وخصوصی را ( بصورت اجاره ) دراختیار داشت وچایهای کیفی مرغوب را به قیمت مناسب خریداری می نمود و چای های غیرقابل قبول این کارخانجات را کارخانه های خصوصی به قیمت پایین تر خریداری می کردند ولی کیفیت چای تولید شده در کارخانجات تحت اختیار دولت بمراتب بالاتر از کارخانجات خصوصی بود . دولت قبل از انقلاب چای داخلی را بصورت خالص یا اختلاط با چای خارجی ، بدون واسطه یا از طریق تجار به بازار داخلی عرضه می کرد . همچنین صادرات نیز در بسته های چوبی و با وزنهای متفاوت برای بازارهای خارجی ارسال می شد بطوریکه هیچگونه مشکلی برای تولید کننده و مصرف کننده وجود نداشت و حتی از محل درآمدهای حاصل ، به بودجه عمومی دولت نیز کمک می شد.

ب : بعد از انقلاب

ب- 1: وضعیت تولید ومدیریت چای پس از انقلاب تا سال 1379 ( قبل از اجرای طرح اصلاح ساختار چای)

بعد از انقلاب بعلت شرایط خاص ، تولید وتوزیع چای در انحصار کامل دولت قرار گرفت . در طی این سالها دولت با اجاره کلیه کارخانجات چایسازی بخش خصوصی،  بهمراه کارخانجات دولتی ، انحصار خرید برگ سبز و چای خشک را بعهده گرفت . سازمان چای تا سال 1370 در اختیار وزارت بازرگانی بود وبا سیاست اختلاط چای خارجی وداخلی، هیچگونه مشکلی در تولید و عرضه چای وجود نداشت . از سال 1370 با شعار سیاست خودکفائی در بخش چای ، سازمان چای از وزارت بازرگانی منتزع و به وزارت کشاورزی وقت ملحق شد.  سیاستهای متخذه این وزارتخانه منجر به ارتقاء کمی چای بدون توجه به کیفیت آن شده و این عمل سبب گردید چای بی کیفیت داخلی به تنهایی قابلیت فروش نداشته و روز به روز درصد اختلاط چای خارجی به آن بیشتر گردیده تا جائیکه چای داخلی وخارجی بصورت جداگانه به فروش رسید و ازطرفی ذائقه مصرف کنندگان نیز به مصرف چای خارجی گرایش پیدا نمود. این عوامل و همچنین عدم افزایش بهای برگ سبز نسبت به سایر محصولات کشاورزی وافزایش تورم ، سبب روی آوردن کشاورزان به تولید کمی بمنظور کاهش جبران درآمد حاصله شد و در نتیجه باعث افت شدید کیفیت چای داخلی گردید . با عنایت به عوامل مذکور ونیز غیر رقابتی بودن نظام تولید وبهره برداری چای کشور و عدم استفاده از فن آوری نوین در کارخانجات چایسازی سبب انباشت تدریجی حدود 80 هزار تن چای سنواتی در انبارها شد. لذا دولت ناچار شد طرح اصلاح ساختار تشکیلاتی چای کشور را در اسفند 1378 تصویب واز اوایل 1379 همزمان با شروع دوره بهره برداری جهت اجراء ابلاغ نماید.

ب – 2 : وضعیت مدیریت چای در دوره پنج ساله اجرای طرح اصلاح ساختار چای ( تا سال 1384)

با شروع اجرای طرح در اوایل سال 1379 ، موفقیت نسبی در افزایش کیفیت برگ سبز و چای خشک تولیدی حاصل گردید ولی در ادامه همان سال ، بعلت مشکلات طرح در اجرا عدم ایجاد زمینه های فرهنگی واجرای یکباره آن وعدم اجرای بعضی از بندهای اساسی آن ( از قبیل بند 6 مبنی بر خرید چای خشک کیفی نا فروش مانده کارخانجات به قیمت کارشناسی حداکثر تا سه ماه ) وعدم استقبال تجار داخلی از خرید چای خشک تولیدی با کیفیت ، عدم توجه به اصل مهم بهزراعی باغات وتزلزل مدیریت متولی چای ، از ابتدا این طرح با شکست مواجه گردید . همچنین چایکاران متضرر گردیده و مدیران کارخانجات چای نیز بعلت عدم توفیق در فروش چای تولیدی خود موفقیتی کسب ننموده که حاصل آن ، ورود سالیانه دهها هزار تن چای خارجی بصورت قاچاق وانباشت بیش از 120 هزار تن چای خشک کارخانجات در انبارها ومقروض شدن مدیران کارخانجات بالغ بر یکصد میلیارد تومان به سیستم بانکی گردید . درسال 1383 دولت جهت جلوگیری از بحرانهای سیاسی و به بهانه احیاء و بهسازی باغات چای شمال ، پرداخت کمک بلاعوض به چایکاران را بمدت پنج سال تصویب و اجرا نمود. ولی حاصل اجرای یکساله این طرح با پرداخت هفتصد هزار تومان در هر هکتار در سال اول اجرای طرح، رهاسازی ، تخریب و تغییر کاربری باغات و بسته شدن کارخانجات چای و بحرانهای منطقه ای بود. لذا دولت درصدد تهیه طرحی برای جلوگیری از این بحران در نیمه دوم سال 1383 برآمد اما در نهایت مجلس در اواخر اسفند سال 1383 ، دولت را براساس بند « ب » تبصره « 7» قانون برنامه مکلف به خرید تضمینی برگ سبز وچای خشک نمود.

وضعیت تولید چای طی سالهای 88- 84  ( واگذاری خرید تضمینی به سازمان تعاون روستایی کشور )

شورای اقتصاد پس از رایزنی های گوناگون و طولانی مدت در اردیبهشت ماه سال 1384 و همزمان با شروع دوره بهره برداری ، مباشرت خرید برگ سبز وچای خشک را به سازمان تعاون روستایی کشور واگذار نمود . سازمان تعاون روستایی علی رغم عدم آمادگی در انجام امر فوق ( بدلیل نداشتن امکانات ، نیروی انسانی ماهر و نداشتن هیچگونه تجربه در این زمینه ) ، با توجه به حساسیت زمانی با تمام توان در کمترین زمان ممکن وارد عمل شد و از همان ابتدای کار با دو مشکل اساسی مواجه بود :

الف ) عدم همکاری کارکنان اداره کل چای شمال که پس از انحلال سازمان چای ، نیروهای آن در آستانه بازخریدی بوده و هیچگونه امنیت شغلی نداشتند که لاجرم باید از وجود آنها استفاده می شد.

ب ) عدم رغبت کارخانجات به عقد قرارداد با سازمان تعاون روستایی :

ولی باتوجه به تصمیمات جلسات کمیته بند « 8» مصوبه شورای اقتصاد و رفع پاره ای از موانع ومشکلات ، تدریجاً کار خرید ادامه یافت .

در گیلان تعدادی از کارخانجات بصورت کارمزدی ( تیپ 1) و بالغ بر یکصدو سی کارخانه بصورت خرید برگ سبز  ( تیپ 2) با سازمان تعاون روستایی عقد قرارداد نموده و این روش تا سال 1388یعنی تشکیل مجدد سازمان چای کشور ادامه یافت .

طی 5 سال خرید تضمینی توسط سازمان تعاون روستایی ( 88-84) حدود 148 هزارتن چای خشک تولید گردید که 50% آن به فروش نرسید که متأسفانه در انبارهای سازمان تعاون روستائی انباشته شد.

تولید برگ سبز و چای خشک به همراه خرید تضمینی:

روند تولید برگ سبز چای از سال 1370  لغایت1396   و همچنین مقایسه افزایش درصد تجمعی قیمت خرید تضمینی به همراه نرخ تورم از سال 58  لغایت 96  بطور خلاصه در جدول 1  و نمودار های 1 و2 آمده است:

 

جدول  1) میزان تولید برگ سبز و چای خشک بین سال های 1370 الی 1396  بر حسب کیلوگرم

 

سال زراعی

تولید برگ سبز (تن)

تولید چای خشک (تن)
1370 196.119 44.127
1371 248.858 55.993
1372 306.66 68.999
1373 248.208 55.847
1374 242.713 54.61
1375 271.51 61.09
1376 308.403 69.391
1377 278.531 62.669
1378 279.007 62.777
1379 196.324 44.173
1380 259.459 58.378
1381 215.183 48.416
1382 252.396 56.789
1383 118.9 26.753
1384 1255.177 28.165
1385 153.784 34.601
1386 180.384 40.688
1387 176.484 39.709
1388 163.081 36.693
1389 120.794 27.179
1390 132.352 29.779
1391 110.147 24.783
1392 89.974 20.244
1393 65.05 14.636
1394 86.829 19.537
1395 139.228 31.226
1396 108.19 24.5

777777777

 

 

8888888


توضیح:
در سال 83 به علت انحلال سازمان چای خرید تضمینی برگ سبز چای صورت نگرفته است.

 

وضعیت تولید چای از سال 88 ( زمان تشکیل مجدد سازمان چای ) تاکنون :100000000

پس از تشکیل مجدد سازمان چای کشور درسال 1388 که نیاز مبرم واساسی این محصول استراتژیک شمال کشور بود مجدداً خرید تضمینی برگ سبز چای ازطریق سازمان چای کشور انجام شد. اما درسال 93 تحول اساسی در چای صورت گرفت. یکی پرداخت وام به زراعی به چایکاران و آن هم بدون بهره و بازپرداخت دراز مدت یعنی دو سال اول تنفس  و بازپرداخت از سال 96 بمدت 3 سال میباشد . که جمعاً حدود 150 میلیارد ریال بین 23269 نفر چایکار پرداخت گردید . تحول دیگری که در چای صورت گرفته تشکیل صندوق حمایت از توسعه صنعت چای کشور با سرمایه اولیه بالغ بر 86 میلیارد ریال که 49% آن دولتی و51% آن خصوصی ( چایکاران ، کارخانه داران وتجار ) میباشد که خوشبختانه دولت کل قدرسهم چایکاران را تقبل کرده و حدود 45 هزار نفر چایکار و 70 کارخانه دار تاکنون عضو (سهامدار) صندوق چای میباشند و صندوق چای درخصوص پرداخت تسهیلات کم بهره به اعضاء ( کارخانه دار ، باغدار ) قدم های خوبی را در سال های  94 ، 95 و 96 برداشته است . و این امر کماکان ادامه دارد که نمایه آماری آن در جدول 2 آمده است.

 

جدول 2) نمایه آماری صندوق حمایت از توسعه صنعت چای از بدو تشکیل لغایت پایان سال 96

 

زمان تشکیل مجمع موسس صندوق 25 اسفند 1393
سرمایه اولیه صندوق 86 میلیارد ریال
تعداد چایکاران عضو 45688 نفر
تعداد کارخانه های عضو 70 کارخانه
سرمایه فعلی صندوق 560 میلیارد ریال
مقدار وام پرداختی به چایکاران 346 میلیارد ریال
مقدار وام پرداختی به کارخانه ها 105 میلیارد ریال

 

 

20000000

 

به ترتیب جدول و نمودار 3 که مربوط به مقایسه عملکرد سازمان چای کشور بین سال 1392 و  1396 می باشد، نشان می دهد که سازمان چای عملکرد قابل قبولی از سال 92 به بعد در ارتقاء چای داشته است که بطور خلاصه و به وضوح  در جدول زیر قابل لمس می باشد.

 

جدول 3) مقایسه عملکرد سازمان چای کشور بین سال  1392 و  سال  1396

عنوان سال 1392 سال 1396 درصد رشد
تولید برگ سبز چای 80.4 هزار تن 108.19 هزار تن 73.3 درصد افزایش
میانگین قیمت تضمینی 8150 ریال 18160 ریال 108 درصد افزایش
درآمد چایکاران 697 میلیارد ریال 2340 میلیارد ریال 191 درصد افزایش
مساحت باغ های فعال 17500 هکتار 22000 هکتار 23 درصد افزایش
واردات چای 90 هزار تن 86 هزار تن 4.5 درصد کاهش
پرداخت وام به چایکاران و کارخانجات 0 451 میلیارد ریال در سال 1392 وامی پرداخت نشد.
سرمایه گذاری در صنعت چای 20 میلیارد ریال 60 میلیارد ریال 300 درصد افزایش
ضریب خودکفایی 16 درصد 22 درصد 6 درصد افزایش
فروش چای خشک داخلی 19 هزار تن 22 هزار تن 63 درصد افزایش

در نمودار 4 پرداخت تسهیلات از طریق صندوق چای از بدو تأسیس تا پایان سال 96 آمده است:

 

کلام آخر:

برای نجات و ارتقاء صنعت چای کشور بایستی این موارد مدنظر قرار گیرند:

1- اجرای عملیات به زراعی ( انواع هرس ها، آبیاری تحت فشار، مکانیزاسیون، مبارزه با آفات و بیمارها و علف های هرز و … ) در باغ های چای طی یک برنامه تدوین شده با نظارت و هدایت فنی سازمان چای کشور و با حمایت مالی صندوق چای.

2- جایگزینی بوته های قدیمی و کم بازده با نهال های اصلاح شده در راستای احیاء باغ های چای با نظارت فنی سازمان چای و سایر سازمان های ذیربط و حمایت مالی صندوق چای.

3- تعیین مساحی واقعی باغ های چای کشور از طریق سیستم ماهواره ای.

4- برنامه ریزی درازمدت در راستای توسعه سطح زیرکشت در جنگل های مخروبه و نیمه مخروبه، در شمال کشور سطحی حدود 8000 هکتار از این جنگل ها  وجود دارد که می توان در یک برنامه درازمدت آنرا بصورت مجتمع باغ و کارخانه با نظارت فنی سازمان چای و حمایت مالی صندوق چای ساماندهی کرد.

5- تعیین عادلانه قیمت برگ سبز چای هر ساله براساس هزینه های تولید، تورم سالیانه و سود متعارف قبل از شروع عملیات بهزراعی  در فصل زمستان و اعلان از طریق رسانه های ارتباط جمعی به چایکاران جهت دلگرمی آنان در تولید بهینه چای و با حمایت مالی صندوق چای.

6- جهت ارتقاء در تولید چای کیفی ( برگ سبز و چای خشک ) پرداخت بهای برگ سبز چای به چایکاران در حداقل زمان ضروری می باشد. و این امر حتماً بایستی حداکثر تا پایان دوره بهره برداری عملیاتی گردد.

7- تجهیز و نوسازی کارخانجات چایسازی ( اتوماسیون) از قبیل تجهیز آزمایشگاه ها با جذب  کادر فنی، بهداشتی کردن کارخانجات چایسازی و … در راستای تولید چای خشک استاندارد و کیفی با نظارت فنی سازمان چای و حمایت مالی صندوق چای.

8- برنامه ریزی در راستای اجرای برنامه های آموزشی و ترویجی برای چایکاران، مدیران و کارشناسان و کارگران فنی کارخانجات چایسازی از طرف سازمان چای و با حمایت مالی صندوق چای.

9- اتخاذ سیاست های اصولی و عملی آنی درخصوص چای خشک های سنواتی موجود در انبارها به منظور فروش چای قابل شرب و امحاء چای غیرقابل شرب بصورت استخراج کافئین، تولید کمپوست و … .

10- نظام مند کردن واردات چای خشک خارجی توسط تجار مجاز به کسر کل تولید شده داخلی تا سقف حداکثر 110 هزار تن ( کل مصرف سالیانه کشور) مشروط به اختلاط با چای داخلی و یا فروش خالص آن بدون اختلاط.

11- جلوگیری عملی و قانون مند از قاچاق چای خارجی و اعمال قوانین تعزیراتی برای متخلفین این امر که اجرای آن بایستی در رأس امور باشد.

12 – راه اندازی بورس چای خشک ایرانی در سالی که مزین به سال حمایت از تولید داخلی می باشد.

13- افزایش سرمایه صندوق چای با توجه به اینکه در حال حاضر تنها بازوی مالی سازمان چای، صندوق می باشد. سرمایه فعلی 56 میلیارد تومان با 70 باب کارخانه و حدود 45 هزار چایکار سهامدار بوده که به هیچ وجه تکافوی تسهیلات لازم برای سهامداران نمی باشد. بایستی حداقل سرمایه اولیه  صندوق حدود 400 میلیارد تومان ارتقاء یابد تا بتوانیم جوابگوی تمامی مشکلات عدیده چای در باغ و کارخانه و تجارت ( بازرگانی ) باشیم.

14- راه اندازی تشکل های باغ و کارخانه در راستای یکپارچه سازی باغ های چای که در آن تولید،  توجیه اقتصادی داشته باشد.

 

در پایان جهت نجات چای ایران و ارتقاء این محصول سالم نیاز به عزم ملی است که امیدواریم این اراده در دولت جمهوری اسلامی ایران در سالی  که مزین به سال حمایت از تولید کالای داخلی (تولید ملی ) می باشد، عملیاتی گردد. وگرنه در مقابل خدا و نسل های آینده مسئولیم. والسلام.

 

 

400000000

 

 

کاشف

 

هیچ نظری برای “ تاریخ و تحول صنعت چای ایران در هفتاد سال گذشته (به مناسبت یکصدوبیست و پنجمین سال تولد کاشف السلطنه)/سیدعبدالله میرحسینی مقدم ” ارسال نشده است.

نظر بدهید